Kontynuując remanenty Skaldów można się cieszyć remasterem nieocenionej Kameleon Records z masą bonusów - prawie drugie 40 minut muzyki. Tytułowa suita (w tym roku minie 50 lat od rejestracji lp.) to obok "Krywania" najambitniejsze i najdoskonalsze dzieło zespołu. Niezwykle ciepło wypowiadają się o niej w obszernym komentarzu do płyty obaj bracia Zielińscy jak również "cichy bohater" projektu - basista Konrad Ratyński, który w pewien sposób przełamał monopol kompozytorski Andrzeja i zamieścił na krążku swoją autorską - "Miłość Przez Wieki się Nie Zmienia". To bardzo piękny, przesycony odczuwalnym smutkiem (jakaś barokowa zaduma i dekadencja) utwór do słów krakowskiej znanej poetki Ewy Lipskiej. Jasny, wysoki i czysty głos basisty idealnie do niej pasuje (nie wszyscy pamiętają ale po jego dołączeniu utwory były wykonywane na 3 mocne i prawie doskonałe głosy - jego niekiedy trochę był z tyłu ale wkład, wsparcie trudne do przecenienia). Mamy feeling wczesnych Moody Blues, Barclay James Harvest czy przede wszystkim Procol Harum. Konrad z dumą wspomina, że kawałek miał wyjątkowe szczęście, bo zarejestrowany w niemieckim studio ponieważ mieli jeszcze trochę czasu do wykorzystania, a spodobał się na tyle, że pojawiał na różnych polskich i niemieckich składankach. Jego dołączenie do Skaldów było trochę tym czym pojawienie w ELO Kelly Groucutta - "był TYM brakującym, idealnie wkomponowanym elementem" - swoją drogą głos Konrada może się odrobinę z Groucuttem kojarzyć czy z Nickem Beggsem z Kajagoogoo - ale to już była inna dekada i inne pokolenie
. Nasi recenzenci mieli z albumem poważny problem. Krytykowano dosłownie wszystko (chociażby "anachroniczne brzmienie", hołdowanie niemodnej już stylistyce i spóźnienie się o co najmniej kilka lat o czym jeszcze będzie nieco niżej) - szczególnie brak gitary w przekroju całego albumu. Owszem - Tarsiński jest jakby "nieobecny" - np w w/w "Miłości Przez Wieki się Nie Zmienia" pozwala sobie na wrzucenie kilku tęsknych dźwięków. Jak zwykle w grubej książeczce do kompaktu mamy dokładnie omówienie okoliczności powstania wszystkich utworów i jaki był pierwotny zamysł twórców. Tytuł płyty dla fanów okazał nad wyraz mylący bo w tamtym czasie wielu z nich było pewnych, że coś przegapili i w Empikach, salonach muzycznych pytali zbitych z tropu sprzedawców - "... czy mają część pierwszą..."
. Suita "Stworzenie" to bardzo mi bliski utwór, zgodnie ze słowami Andrzeja bliski "muzyki programowej", formie sonatowej czy poematowi symfonicznemu - gdzie przeplatają się pierwiastki folkloru góralskiego, chorału gregoriańskiego, szybkie riffy i szesnastki w duchu Mahavishnu, wpływy arabskie, tureckie, żydowskie... a to wszystko brzmi w sposób absolutnie niewymuszony i tak sobie płynie. Główny motyw lider miał skomponować w studiu Radia Katowice gdzie był bardzo dobry fortepian Steinwaya, szybko zapisał na papierze nutowym bo temat był za dobry by przepadł. Pojawia się ponownie na sam koniec w formie jeszcze bardziej podniosłej. Ograniczony czas płyty winylowej powodował, że nie zmieścił się otwierający motyw jako repryza na sam koniec suity - natomiast grali go w trakcie niezliczonych koncertów. Ciekawostką jest fakt, gdy koncertowali w 1980 np. w dawnym Związku Radzieckim z Piotrowskim na perkusji - to Andrzej dawał mu okazję się "wyszaleć" i "Stworzenie" było wzbogacone o jeszcze pełną rozmachu solówkę na perkusji. Dzięki uprzejmości jednego z miłośników Skaldów miałem okazję posłuchać utworu w tej odsłonie z jednego bootlega. Ciekawe czy istnieją normalne taśmy z tych występów w archiwum zespołu ?. Przyznam, że bardzo chętnie zakupiłbym taki np. podwójny album "Skaldowie live ZSRR 1980" . Nigdy nie zapomnę jak spontanicznie zasiadłem do swoich syntezatorów i zagrałem to w jednym podejściu nie myśląc o akordach czy melodii - a to nie jest takie proste granie bo tonacja non stop się zmienia. Tak mocno mi to weszło w głowę i jednocześnie było tak melodyjne, iż muzyka sama prowadziła, a palce wiedziały co mają grać (nie myślało się jaka zaraz będzie inna tonacja czy jakie akordy do lewej ręki) , ot dowód na siłę magii muzyki Skaldów
. Stworzenie Świata II niekiedy słuchałem w górach - szczególnie gdy dotarłem do upragnionego celu i odpoczywając mogłem podziwiać widoki. Wtedy chyba bardziej rozumiałem przesłanie całości - że świat wywrócony do góry nogami przez działalność człowieka powoli wróci do równowagi i harmonii (potęga przyrody i niewzruszonych gór - luzie przychodzą i odchodzą ze swoimi troskami a one trwają wiecznie, potężne, niewzruszone). Przez jakiś czas byłem związany z pewną dziewczyną, która generalnie gustowała w zgoła (czyżby ?) odmiennej stylistyce - np. "Stare Dobre Małżeństwo", ale przesłuchała "Stworzenie Świata" i była zachwycona - że "... to takie piękne, szczególnie ta melodia na finał..." (jest w niej coś pocieszającego). Wbrew krytyce "mądrali" skupionych wokół dawnego "Tylko Rocka" ( ich utyskiwanie zamykające się w "mądrościach" jak: brak "solidnego rockowego uderzenia" - a Skaldowie odrobinę jak jazzman Bill Evans, atakowany za podobne podejście - woleli by puls rodził się swobodnie z wnętrza muzyki, by wydobywał się sam, zamiast go topornie zaznaczać) - to niezwykle równy i urozmaicony album. Nie ma słabych utworów czy wypełniaczy. Podobać się może "Nasza miłość jak wiatr halny" (znów tak jak Andrzej Zieliński lubi najbardziej - trochę na zasadzie kontrastu - główna balladowa, zwiewna zwrotka - przeciwstawiona mocno zakorzenionemu w folklorze góralskim intro zaśpiewanemu na 3 głosy - ja w tym wręcz słyszę zapowiedź czy forpocztę Golec uOrkiestra - z ich "Crazy is my life", ciekawe ile Skaldowie i ich dorobek znaczył dla braci, na milion procent musieli się z nim zetknąć - może ukształtował ich bardziej niż im się wydaje ?) czy lekko trącący bossa novą nieziemsko pogodny i poprawiający mi ZAWSZE humor "Przechodząc obok siebie". To wypadkowa ówczesnych fascynacji Jacka Zielińskiego - nie ukrywał, że dużo słuchał wtedy takiej muzyki i przy niej mógł się naprawdę odprężyć. Podobno grupa regularnie grała go na koncertach - kawałek dobrze wypadał i dawał na chwilę wytchnienia samym muzykom jak i publiczności.
Autor komentarza do CD - Paweł Nawara sugeruje, iż krążek byłby lepszy gdyby dodać więcej cięższych utworów jak "Aż do gwiazd" (świetny riff, prawie jak wczesne Deep Purple) czy "Street 2000". Ma trochę racji ale ja osobiście nie potrafiłbym wskazać co w zamian usunąć ?. Na forach poświęconym Skaldom ten wątek i "zarzut" również się regularnie przewijają - że bonusy do CD to taka "zaginiona rockowa strona B winylu". Ciekawy punkt widzenia, ale czy krążek naprawdę byłby "lepszy" - gdyby np. usunąć lżejsze i dla niektórych "rozmywające rockowo-progresywny cios strony A" - urocze kawałki jak w/w "Miłość przez lata się nie zmienia" oraz optymistyczny do przesady "Przechodząc obok siebie" ?. Sądzę, że ich odmienny charakter i klimat w pewnym sensie i tak wzmacniają tą "progresywną", "art-rockową" i eklektyczną wymowę i przesłanie albumu. Czy byłoby lepiej ?, na pewno inaczej. Z czasem doceniłem bardziej złożone utwory, nafaszerowane nieprawdopodobną ilością niuansów i smaczków początkowo umykających słuchaczowi. Doskonały jest "Jak znikający Punkt" (zainspirowany głośnym filmem robiącym wtedy furorę w kinach - ale dla odmiany u Skaldów tym "znikającym punktem" jest tajemnicza kobieta) - intrygujący wstęp, partie organów, niepokojący riff godny najlepszych Uriah Heep (np. "WHY"), davisowska partia trąbki, można tak długo wymieniać. On jak i radiowy "Street 2000" w środku przemieniają się wręcz w jazz-rockowe impresje, z mnóstwem improwizacji, cieniowania, niuansów (nie jest to aż tak odległe od tego co wtedy na żywo kreowali SBB - o których Andrzej wypowiadał z uznaniem podkreślając ich bajeczny warsztat, ciekawe co by było gdyby doszło do współpracy Skaldowie i SBB ?
). Stworzenie śmiało mogło być podwójnym albumem. Zielińscy wspominają ten okres jako chyba najlepszy w karierze - ich oferta spotykała z gorącym przyjęciem w klubach w Niemczech, Belgii, Austrii, Holandii - gdy grali głównie dłuższe i złożone kompozycje, pełne improwizacji. W kraju publiczność reagowała pozytywnie (zespół się rozwija, zostawił dawno za sobą big-bitowe początki), ale prasa chyba w tym wcieleniu ich kompletnie nie rozumiała. Była presja by wrócili do dawnych skocznych pioseneczek. Sugerowano, że płyta ukazała się w "złym" czasie - czyli 1978, gdzie scena muzyczna wyglądała zupełnie inaczej. Wytykano - zapewne spowodowany napiętym grafikiem koncertowym - zbyt długi okres dzielący "Krywań", a "Stworzenie" - pod wieloma względami "kluczowy" okres - czyli 1972 / 1976, choć grupa wcale (nie licząc tysięcy koncertów) nie próżnowała - rejestrowała nowe premierowe kompozycje zarówno w naszych jak i niemieckich rozgłośniach radiowych. Grupa była wtedy trochę jak "gąbka", chłonęła niezliczone zachodnie wpływy i inspiracje. Koncertując ostro na zachodzie z pewnością z tych wojaży oprócz prezentów i produktów trudno u nas dostępnych a niezbędnych dla rodziny - przywoziła również sporo płyt i oddawała się namiętnie tej lekturze. Jednocześnie zgodnie z credo Andrzeja - za wszelką cenę unikała zbyt bezpośrednich zapożyczeń i powielania gotowych rozwiązań.
. Nie przeszkodził nawet strajk kanadyjskich dokerów - gdyż dźwigi obsługiwali nasi krajowi marynarze.... Trudno się dziwić, że po tych elektryzujących przygodach - będący chyba wtedy najszczęśliwszym człowiekiem na ziemi, gdy zasiadł do Hammonda to nie mógł się od niego oderwać przez dobre kilka lat. Nie trudno się domyśleć jak się czuł wyczerpany i spełniony gdy wszystko dobrnęło do szczęśliwego finału (tylko pasjonat zrozumie innego pasjonata - lider swojego Hammonda dorobił się w wieku 25 lat, ja swój skromniejszy cyfrowy XK-1 kupiłem na moje 30 urodziny i też to było niezapomniane przeżycie) - z tego można by zrobić całkiem niezły film 
). Andrzej wspominał, że wtedy bardzo owocna okazała się współpraca z tekściarzem Moczulskim - panowie wzajemnie się inspirowali. Lider chciał by muzyka idealnie zgrała się z tekstem - oddawała jego powagę i moc.... a natchnione teksty perfekcyjnie podkreślały te wysmakowane melodie i harmonie. Wiele lat później z perspektywy czasu bardzo nieuczciwie stawiano zarzut Skaldom, że zapożyczali i przerabiali co się tylko dało od zachodnich topowych grup progresywnych, lecz zapomina się, że muzyka powstawała jeszcze pod koniec lat 60, gdy tamte grupy również się dopiero kształtowały (jeszcze nie "TEN" skład) , były na etapie poszukiwań, nie zawsze nagrywały te najsłynniejsze utwory i albumy, niejednokrotnie jeszcze tkwiąc w erze "beatu". Pod koniec lat 60 u nas również to nie było tak, że włącza się radio, idzie do sklepu płytowego lub odpala internet 
i od razu można przebierać w zachodniej muzyce. Jak na początek 1970 (gdzie wtedy były czołowe zespoły rocka-progresywnego ? np. Genesis, Yes, ELP, Pink Floyd czy o Purple i Uriah Heep, do których Skaldów czasem porównywano nie wspomnę ?) "Od Wschodu do Zachodu Słońca" przedstawia się naprawdę imponująco i nie jest to żadna kalka z zachodu. Co mnie ogromnie cieszy to fakt, że w ciągu ostatnich ok 20 lat fani i miłośnicy "DOBREJ" muzyki słuchając ich wyrobili sobie własne zdanie i doprawdy nikogo nie obchodzi co powiedział czy napisał jakiś "dziennikarz" w "branżowym" muzycznym piśmie czy w trakcie nocnej audycji.
(np. legendarny Wireq) . Przy okazji przyznam, że kolega Okechukwu otworzył mi oczy na The Enid i dzięki niemu zrozumiałem o co w tym wszystkim chodzi... cholera... trzeba dziś koniecznie czegoś od nich posłuchać.
Od razu po przeczytaniu Twojego wpisu na temat "Od wschodu...", zapuściłem płytę (mam wydanie Digiton) i jej ocena bardzo wzrosła. Zawsze mi się ta płyta podobała, ale bez tzw. "wow!", a teraz rozdziawiłem paszczękę i myślę: kurcze, jak mi mogło umknąć tyle detali. Przecież to jest prawie polski Gentle Giant (przed debiutem Olbrzyma!). Oczywiście, podejście u Skaldów inne - skrojone pod szersze gusta, mniej progresywne, z założenia bardziej komunikatywne -ale klasa muzyków, aranżacji, wszelkich "mostków" łączących tematy, wiarygodnego poruszania się w przeróżnych stylach, zastosowania kontrapunktu, harmonizacji wokalu - to wszystko nie odbiega od Giant...